گوناگون اشاره كرد « 1 » و همچنين مىتوان از توقيع مفصّلى كه امام عليه السلام در پاسخ به سؤالات نمايندهء مردم قم ، جناب محمّد بن عبد اللَّه بن جعفر حميرى صادر نمود ، ياد كرد . « 2 » ب ) فقهاى عصر امامان اهل بيت عليهم السلام اين دوره از تاريخ فقه اماميّه ، شاهد پرورش فقهايى به دست ائمّهء اهل بيت عليهم السلام است كه نقش ارزشمندى در رشد فقه اسلامى داشتند ؛ و اينها غير از فقهايى از اهل سنّت هستند كه از مكتب اهل بيت بهره‌مند شده‌اند . در اين بخش ، نخست تشويق ائمّه به اجتهاد و فقاهت را ذكر كرده ، سپس به تعدادى از فقها و محدّثانى كه از محضر آنان بهره گرفته‌اند ، اشاره مىكنيم . 1 . تشويق و ترغيب به اجتهاد ائمّهء اهل بيت عليهم السلام برخى از شاگردان برجسته خود را كه از قدرت استنباط و اجتهاد برخوردار بودند ، به ممارست در اين فن و استخراج احكام دينى تشويق مىكردند : گاه به صورت يك دستور كلى مىفرمودند : « إنّما علينا أن نلقى إليكم الأُصول و عليكم أن تفرّعوا ؛ بر ماست كه اصول ( و كليات احكام ) را بر شما القا كنيم و بر شماست كه فروعات آن را خود به دست آوريد » . « 3 » گاه نيز به برخى از شاگردان برجستهء خود دستور مىدادند براى مردم فتوا دهند . يكى از همين نمونه‌ها ، دستور امير مؤمنان على عليه السلام به قُثّم بن عبّاس فرماندار آن حضرت در مكّه است كه فرمود : « و اجلس لهم العصْريْن فأفتِ المستفتي و علِّم الجاهل و ذاكر العالم ؛ صبح و عصر براى رسيدگى به امور مردم ، مجلسى فراهم ساز ! به آنان كه فتوا خواهند ، فتوا ده ، جاهلان را بياموز و با دانشمندان به بحث و گفتگو بپرداز » . « 4 » نمونهء ديگر توصيهء امام باقر عليه السلام به ابان بن تغلب است كه فرمود : « اجلس فى مسجد المدينة و افت النّاس ، فإنّي احبّ ان يُرى في شيعتي مثلك ؛ در مسجد مدينه بنشين و براى مردم فتوا بده ! زيرا من دوست دارم همانند تو در ميان شيعيان ديده شود » . « 5 » گاهى به مردم اجازه مىدادند ، مسائل دينى خود را از شاگردان شايسته و مورد اعتماد اين مكتب فراگيرند . همان گونه كه امام رضا عليه السلام در پاسخ كسى كه از آن حضرت سؤال كرد ، به علت عدم دسترسى به امام عليه السلام مىتوانم مسائل دينى خود را از يونس بن عبد الرحمن بپرسم ؟ امام عليه السلام فرمود : آرى مىتوانى . « 6 »

--> ( 1 ) . اعلام الورى ، طبرسى ، ص 453 - 452 . ( 2 ) . الغيبه ، شيخ طوسى ، ص 236 - 229 . ( 3 ) . اين روايت از امام صادق عليه السلام است و شبيه به همين تعبير ، از امام رضا عليه السلام نيز نقل شده است . ( وسائل الشيعة ، ج 18 ، ص 41 ، باب 6 از ابواب صفات القاضى ، ح 51 و 52 ) . ( 4 ) . نهج البلاغه ، نامه 67 . ( 5 ) . رجال نجاشى ، ج 1 ، ص 73 ، شرح حال ابان بن تغلب ؛ وسائل الشيعة ، ج 20 ، ص 116 . ( 6 ) . وسائل الشيعة ، ج 18 ، ص 107 ، باب 11 از ابواب صفات القاضى ، ح 33 .